เชียงรายแหล่งปลูกกาแฟที่ดีที่สุดในประเทศไทย

ฟังเนื้อหา Getting your Trinity Audio player ready...

กาแฟเป็นสินค้าอีกอย่างหนึ่งที่ขึ้นชื่อที่สุดของเชียงราย และสามารถพูดได้เต็มปากว่าทุกวันนี้กาแฟที่ดีที่สุดในประเทศคือกาแฟจากเชียงราย เนื้อหาบทนี้ไม่ได้เขียนมาเพื่อแบ่งแยกว่าพื้นที่ไหนจังหวัดไหนปลูกกาแฟได้ดีกว่ากัน แต่เป็นการนำเสนอข้อมูลของคุณค่าของสิ่งที่จังหวัดเชียงรายมี เช่นกาแฟ โดยมีข้อมูลเชิงปริมาณในการอ้างอิง

แล้วรู้ได้อย่างไรว่าเชียงรายปลูกกาได้ดีที่สุด ก็วัดได้จากปริมาณที่กาแฟที่ส่งไปตามพื้นที่ต่างๆในประเทศเพื่อเอาไปทำกาแฟในตามร้านต่างๆทั่วประเทศ และปริมาณที่ส่งออกไปต่างประเทศ

และจำนวนร้านกาแฟที่มีอยู่ในจังหวัดที่เรียกว่ามีร้านกาแฟอยู่บนถนนแทบทุกเส้นในจังหวัด ยิ่งในตัวเมืองในรัศมี 100 เมตรเรียกได้ว่าต้องมีร้านกาแฟไม่ต่ำกว่า 3-4 ร้าน นอกจากนั้นแล้วสามารถวัดได้จากรางวัลระดับโลกที่กาแฟที่ปลูกในเชียงรายได้รับ

อ้างอิงข้อมูลจากงาน Chaing Rai ASEAN Coffee & Tea 2018 ที่จัดขึ้นที่ เอ็มควอเทียร์ ระหว่างวันที่ 21-23 กันยายน 2561 จังหวัดเชียงราย มีพื้นที่ปลูกกาแฟอาราบิก้า กว่า 38,000 ไร่ ปริมาณผลผลิต 4,355 ตัน และถือเป็นจังหวัดที่มีผลผลิตกาแฟเยอะที่สุดในภาคเหนือ

เมื่อปี 2559 สหภาพยุโรป (EU) ได้ขึ้นทะเบียนรับรองกาแฟดอยตุงและกาแฟดอยช้างของจังหวัดเชียงรายเป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) ในระดับสากล นั่นแสดงว่ากาแฟจากจังหวัดเชียงรายเป็นอุตสาหกรรมที่ใหญ่มาก

กาแฟจากป่าธรรมชาติ กาแฟที่ได้รับรองเป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI ระดับโลกของไทยคือกาแฟดอยช้างและกาแฟดอยตุง นอกจากนี้ยังมีกาแฟ “เกชา” หรือ “เกอิชา” (Gesha/Geisha) ซึ่งเป็นกาแฟอาราบิกาชั้นเลิศของโลก สายพันธ์จากประเทศเอธิโอเปีย ที่นำมาปลูกบนดอยช้างและให้ผลผลิตได้เป็นอย่างดี

ซึ่งกาแฟเกอิชานั้นเป็นกาแฟที่ให้รสอ่อนไม่ขม รสชาติจะออกหวานคล้ายส้ม และให้กลิ่นอ่อนของผลไม้ นอกจากนี้ยังมีการแจกต้นกาแฟ

แต่ถ้าหากจะวัดกันที่ปริมาณกันจริงๆ ชุมพร เป็นจังหวัดที่เป็นแหล่งปลูกกาแฟมากที่สุดในประเทศด้วนพื้นที่ประมาณ 104,000 ไร่ ซึ่งเป็นพื้นที่ปลูกกาแฟที่เก่าแก่ของประเทศไทยมาอย่างยาวนาน โดยมีผลผลิตประมาณ 12,000 ตันต่อปี ซึ่งมากกว่าเชียงรายเกือบ 3 เท่า

ส่วนกาแฟของจังหวัดเชียงรายนั้น ถือว่ามีจุดเด่นที่เป็นข้อได้เปรียบแหล่งปลูกอื่นๆของไทย คือ ความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศและสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสม

ประกอบกับเกษตรกรผู้ปลูกกาแฟของจังหวัดเชียงรายเองก็ได้รับการส่งเสริมทั้งด้านการปลูก การแปรรูป และการตลาดจากภาครัฐอย่างต่อเนื่องมามากกว่า 30 ปี จนมีความรู้ ความเชี่ยวชาญในการปลูกและการผลิตกาแฟอย่างครบวงจร

เมื่อเทียบกับกาแฟจากพื้นที่อื่นๆทั่วประเทศแล้วกาแฟของจังหวัดเชียงราย มีคุณภาพสูง และมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว คือ มีกลิ่นหอม มีรสชาติกลมกล่อม เจือรสเปรี้ยวนิดๆ ดื่มแล้วรู้สึกชุ่มคอ และมีปริมาณสารคาเฟอีนต่ำ ซึ่งต่างจากกาแฟในแหล่งอื่นๆ (อ้างอิงจากนายสุขชัย เจรียงประเสริฐ เกษตรจังหวัดเชียงราย ในงาน Chiang Rai ASEAN Coffee & Tea 2018)

เรามาดูกันดีกว่าว่าที่เชียงรายเขาปลุกกาแฟในพื้นที่ไหนและพันธุ์อะไรบ้าง

แหล่งปลูกกาแฟที่สำคัญของเชียงราย

กาแฟดอยตุง

ดอยตุง ตั้งอยู่ในเขต อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย เป็นที่ตั้งของโครงการพัฒนาดอยตุงฯ อันเนื่องมาจากพระราชดำริฯ ที่เริ่มต้นขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2531 โดยสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี (สมเด็จย่า) เพื่อพลิกฟื้นป่าเสื่อมโทรมและแก้ไขปัญหาการปลูกฝิ่นอย่างยั่งยืน

ดอยตุงมีลักษณะพิเศษ คือสูงจากระดับน้ำทะเล 800–1,200 เมตร มีอากาศเย็นสบายตลอดปี เป็นป่าต้นน้ำที่สมบูรณ์ กาแฟดอยตุงปลูกใต้ร่มเงาไม้ใหญ่ในป่าดั้งเดิม (Forest-friendly Coffee) ทำให้ระบบนิเวศมีความหลากหลายทางชีวภาพสูงมาก

ในดินแดนแห่งขุนเขาและสายหมอกของดอยตุงแห่งนี้มีเรื่องราวของกาแฟที่ไม่เพียงเป็นเครื่องดื่ม แต่เป็นสัญลักษณ์ของความหวังและการพัฒนาที่ยั่งยืน กาแฟดอยตุง ถือเป็นหนึ่งในแบรนด์กาแฟไทยยุคบุกเบิกที่เติบโตจากพระราชปณิธานของสมเด็จย่าผ่านโครงการพัฒนาดอยตุง

โครงการดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง โครงการนี้มิได้มุ่งเพียงปลูกกาแฟ แต่ยังมอบโอกาสให้ชุมชนบนดอยได้มีอาชีพที่มั่นคง คุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น และส่งเสริมการท่องเที่ยวท้องถิ่นที่ผสานความงดงามของธรรมชาติและวัฒนธรรมท้องถิ่นเข้าไว้ด้วยกัน

มาถึงคำถามทำไมดอยตุงถึงดังเรื่องกาแฟ ปัจจัยหลักๆคือจุดเปลี่ยนชีวิตคนดอยจากเมื่อก่อน ดอยตุงเคยเป็นพื้นที่ปลูกฝิ่นและเป็นแหล่งลักลอบค้ายาเสพติดที่สำคัญในอดีต เนื่องจากตั้งอยู่ในเขตสามเหลี่ยมทองคำ ถูกเปลี่ยนให้เป็นพื้นที่ปลูกกาแฟอย่างจริงจังผ่านโครงการหลวง กาแฟดอยตุงไม่ได้เป็นแค่สินค้า แต่เป็นเครื่องมือในการ “ปลูกป่า ปลูกคน” เปลี่ยนจากอาชีพผิดกฎหมายมาเป็นอาชีพสุจริตที่ทำรายได้เลี้ยงชุมชนได้อย่างยั่งยืน

อีกปัจจัยคือมีมาตรฐานระดับพรีเมียม โครงการดอยตุงมีการควบคุมคุณภาพอย่างเข้มงวด ตั้งแต่การเพาะกล้า การเก็บเชอร์รี่สุกแดง ไปจนถึงการแปรรูปในโรงงานที่ได้มาตรฐานสากล

ปัจจัยที่ขาดไม่ได้คือความภูมิใจของคนไทยที่ช่วยกันสนับสนุนแบรนด์ของไทย แบรนด์ดอยตุงเป็นสัญลักษณ์ของสินค้าคุณภาพสูงจากฝีมือคนไทยที่ได้รับยอมรับในระดับประเทศและสากล คนไทยเองก็ช่วยกันสนับสนุนกันอย่างคึกคักมาตลอด

พื้นที่ปลูกกาแฟดอยตุงครอบคลุม 29 หมู่บ้านในอำเภอแม่ฟ้าหลวงและอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นดินแดนที่โอบล้อมด้วยผืนป่าเขียวขจีและทิวทัศน์อันตระการตา กาแฟที่ปลูกที่นี่คือพันธุ์อาราบิกาอันเลื่องชื่อ

พันธุ์อาราบิกาเกิดจากการผสมผสานอย่างลงตัวระหว่างสามสายพันธุ์ ได้แก่ คาติมอร์ (CatiMor), คาทูรา (Caturra) และ คาทุย (Catuai) ผลลัพธ์คือกาแฟที่มีกลิ่นหอมละมุนราวกับดอกไม้ป่าบนยอดดอย รสชาติกลมกล่อมที่ชวนให้จิบทุกคำด้วยความสุข และเอกลักษณ์ที่สะท้อนถึงความพิถีพิถันของเกษตรกรชาวดอยตุง

กาแฟดอยตุงมีองค์ประกอบและคาแรกเตอร์ต่างๆดังนี้

องค์ประกอบ	คาแรกเตอร์
Aroma	หอมกลิ่นถั่วและช็อกโกแลตเข้มข้น
Flavor	รสชาติกลมกล่อม มีความนุ่มนวล หวานปลายลิ้น
Acidity	ต่ำถึงปานกลาง ไม่เปรี้ยวโดด
Body	เต็มปากเต็มคำ (Full Body) เหมาะสำหรับทำเมนูร้อนและเย็น

ถ้าพูดถึงยี่ห้อกาแฟที่มาจากดอยตุง ก็คือ กาแฟดอยตุง (Doitung Coffee) นั่นเอง ร้านกาแฟในเครือโครงการฯ ที่นำเสนอผลิตภัณฑ์กาแฟคั่วบด เมล็ดกาแฟ และสินค้าจากชุมชน มีผลิตภัณฑ์เมล็ดกาแฟบรรจุถุงที่มีวางจำหน่ายในห้างสรรพสินค้าชั้นนำทั่วประเทศ

กาแฟดอยตุงไม่เพียงเป็นเครื่องดื่มที่เติมพลังยามเช้า แต่ยังเป็นตัวแทนของความมุ่งมั่นในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของชุมชน ทุกเมล็ดกาแฟเล่าเรื่องราวของความทุ่มเท ความภาคภูมิใจ และมรดกของแผ่นดินไทยที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น

ครั้งต่อไปไม่ว่าคุณจะดื่มกาแฟดอยตุงที่ร้านกาแฟในเมืองหรือนั่งจิบท่ามกลางสายหมอกบนดอย ขอให้รู้ว่าคุณกำลังสัมผัสถึงรสชาติของความหวังและความผูกพันกับผืนดินแห่งนี้

กาแฟดอยช้าง

ดอยช้างนี้แทบไม่ต้องพูดอะไรมากเพราะคนส่วนใหญ่จะรู้กันอยู่แล้วว่าเป็นแหล่งกาแฟที่ใหญ่และมีชื่อเสียงที่สุดในจังหวัดเชียงราย นอกจากนั้นยังเป็นสถานที่ท่องเที่ยวที่สำคัญของจังหวัด

บ้านดอยช้างตั้งอยู่ใน ต.วาวี อ.แม่สรวย จ.เชียงราย บนพื้นที่เทือกเขาสูง 1,000 – 1,700 เมตร จากระดับน้ำทะเล เป็นชุมชนพหุวัฒนธรรมของชาวอาข่า ลีซู และจีนยูนนาน กว่า 1,000 ครัวเรือน

ในอดีตพื้นที่นี้เป็นแหล่งปลูกฝิ่นและทำไร่เลื่อนลอยที่สำคัญ จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2512 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ได้พระราชทานแนวพระราชดำริ เพื่อให้เกษตรกรบนพื้นที่ดอยได้รับการพัฒนาคุณภาพชีวิต รวมถึงชาวไทยภูเขาบนดอยช้าง ให้มีอาชีพที่ยั่งยืนมั่นคง แก้ปัญหาการทำไร่เลื่อนลอยและปลูกฝิ่น โดยได้พระราชทานต้นกล้ากาแฟสายพันธุ์อะราบิกาให้ชาวบ้านดอยช้างจำนวน 40 ครอบครัว

กว่า 40 ปีกาแฟดอยช้างได้ถูกพัฒนากลายเป็นกาแฟที่ดีมีคุณภาพระดับโลก เป็นที่รู้จักของผู้คนทั่วโลกในชื่อ “กาแฟดอยช้าง” ภายใต้การดำเนินงานของบริษัทดอยช้าง คอฟฟี่ ออริจินอล จำกัด ซึ่งมีสมาชิกเป็นเกษตรกรในหมู่บ้านดอยช้างหลายพันครัวเรือน

ปัจจุบันดอยช้างได้กลายเป็นแหล่งผลิตกาแฟแห่งเดียวในโลกที่ผลิตกาแฟแบบครบวงจร นับตั้งแต่ปลูก เก็บผลผลิต ลงเครื่องคั่ว ส่งออกขายเป็นเมล็ดกาแฟคั่ว และขายเป็นกาแฟสำเร็จรูป

กล่าวคือเกษตรกรทำกันเองตั้งแต่ปลูก ตาก คั่ว บด และบรรจุผลิตภัณฑ์ มีร้านกาแฟตั้งอยู่บนดอยช้างรองรับนักท่องเที่ยวด้วย ทั้งยังมีการสร้างแบรนด์กาแฟดอยช้างเพื่อส่งออกขายไปยังต่างประเทศ นอกจากนั้นแล้วกาแฟดอยช้างยังได้รับรางวัลระดับโลกมากมาก ตัวอย่างเช่น

• ได้รับมาตรฐานระดับสากล อาทิ USDA Organic, EU Organic Farming, EU Geographical Indication และ Specialty Coffee Association
• ได้รับการยอมรับในเวทีระดับสากลในฐานะกาแฟเกรดพรีเมี่ยม ได้รับคะแนนรีวิวจาก Coffee Review ซึ่งเทียบได้กับ Michelin Star ในวงการกาแฟ ให้คะแนนกาแฟดอยช้างสูงถึง 90/100
• ได้รับการยอมรับจาก Coffee Cupping สถาบันที่จัดแข่งขันคุณภาพกาแฟที่มีชื่อเสียงระดับโลก

ทำไมดอยช้างถึงดังระดับโลก มีหลายปัจจัย อย่างแรกมีคุณภาพระดับสากล กล่าวคือเป็นกาแฟไทยรายแรกๆ ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็น สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) จากสหภาพยุโรป (EU) ตั้งแต่ปี 2558

นอกจากนั้นก็มีปัจจัยมาจากความสำเร็จเชิงธุรกิจด้วยการบริหารจัดการของบริษัท ดอยช้าง คอฟฟี่ ออริจินอล จำกัด ทำให้แบรนด์สามารถส่งออกไปจำหน่ายยังต่างประเทศได้สำเร็จ เช่น แคนาดา อเมริกา และอังกฤษ พร้อมได้รับคะแนนรีวิวจาก Coffee Review สูงถึง 90/100 คะแนนตามที่ได้กล่าวไปก่อนหน้านี้

โมเดลธุรกิจเพื่อสังคมก็มีผลทำให้กาแฟเป็นที่รู้จัก เริ่มจากพัฒนาจากกาแฟที่ไม่มีคนซื้อ ถูกกดราคา กลายเป็นธุรกิจที่คนในชุมชนมีส่วนร่วม ตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ผ่านมูลนิธิและสถาบันกาแฟดอยช้าง

กาแฟอาราบิก้าของที่นี่ปลูกด้วยวิถีอินทรีย์ภายใต้ร่มเงาไม้ใหญ่ ทำให้ผลกาแฟสุกช้า สะสมสารอาหารและน้ำตาลได้เต็มที่ กาแฟจากดอบวาวีมีองค์ประกอบและคาแรกเตอร์ต่างๆดังนี้

องค์ประกอบ	คาแรกเตอร์
Aroma	หอมฟุ้ง มีกลิ่นดอกไม้และผลไม้ชัดเจน
Flavor	กลมกล่อม เจือรสเปรี้ยวจากกรดผลไม้ (Fruit Acidity)
Body	นุ่มนวล สมูท ดื่มแล้วชุ่มคอ (Sweet Aftertaste)
คาเฟอีน	ต่ำ

ยี่ห้อกาแฟจากดอยช้างที่เป็นที่รู้จักที่สุดคงหนีไม่พ้น กาแฟดอยช้าง (Doi Chaang Coffee) แบรนด์เรือธงที่ผลักดันกาแฟไทยสู่เวทีโลก มีสาขาทั้งในไทยและต่างประเทศ

นอกจากนั้นยังมียี่ห้อ ลีซูมี (Li-Su-Mi) แบรนด์ของชาวลีซูในพื้นที่ที่เน้นการทำสวนกาแฟร่วมกับป่าอย่างยั่งยืน

ส่วนกาแฟที่ขายตามร้านใหญ่ ร้านเล็ก ร้านน้อยทั่วเชียงรายประเมินแล้วว่าประมาณ 60% เป็นกาแฟที่มาจากดอยช้าง

กาแฟดอยวาวี

เป็นทั้งชื่อแหล่งที่ปลูกก็คือดอยวาวีนั่นเอง และเป็นชื่อแบรนด์ของร้านกาแฟที่มีชื่อเสียงโด่งดังในเชียงใหม่ที่ชื่อยี่ Wawee Coffee ดังนั้นหากมีคนเอ่ยคำว่า กาแฟดอยวาวี อาจจะหมายถึงกาแฟที่ปลูกบนดอยวาวี หรือไม่ก็หมายถึงยี่ห้อกาแฟวาวี (ที่เป็นของนักธุรกิจเชียงใหม่) ต้องให้คนพูดย้ำอีกทีว่าหมายถึงอะไร แต่ในบริบทของกาแฟแบบทั่วๆไปมักจะหมายถึงกาแฟที่มาจากดอยวาวี

ดังนั้นเรามาพูดดอยวาวีที่หมายถึงแหล่งที่ปลูกกันก่อนดีกว่า ดอยวาวี คือเทือกดอยในเขต ต.วาวี อ.แม่สรวย จ.เชียงราย ชื่อเดิมคือบ้านหวะวี ภาษามูเซอ แปลว่า “ป่าของหนู” ตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่ราว พ.ศ. 2460 โดยชาวมูเซอและลีซูเป็นกลุ่มแรก

ปัจจุบันหมู่บ้านวาวี (หมู่ 1) เป็นชุมชนขนาดใหญ่ของ ชาวจีนฮ่อและจีนยูนนาน ที่สืบเชื้อสายมาจากทหาร ทหารจีนคณะชาติ (ก๊กมินตั๋ง) กองทัพที่ 5 สังกัด กองพล 93 ซึ่งอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานราว พ.ศ. 2504 โดยการนำของ นายพลต้วนซีเหวิน เป็นผู้บังคับบัญชา หลังพ่ายแพ้สงครามที่จีน (บางส่วนไปดอยแม่สลอง) หลังจากนั้นทหารกลุ่มนี้ได้ช่วยรัฐบาลไทยรบกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยเพื่อแลกเปลี่ยนกับการได้สิทธิอาศัยในประเทศไทยและได้รับสัญชาติไทยจนถึงทุกวันนี้

ลักษณะของดอยวาวีคือมีความสูง 1,000–1,700 เมตร จากระดับน้ำทะเล อากาศเย็นตลอดทั้งปี พื้นที่เกษตรกว่า 30,000 ไร่ ปลูกชา กาแฟ เกาลัด แมคคาเดเมีย และไม้ผลเมืองหนาว

พื้นที่นี้มีหลากชาติพันธุ์อยู่ในพื้นที่เดียวกันราว 13 ชนเผ่า โดยมีอาข่า (มากที่สุด) ลาหู่ ลีซู เมี่ยน กะเหรี่ยง และจีนฮ่อ

ดอยวาวีเป็นแหล่ง “ต้นชาพันปี” และชาอู่หลง/อัสสัมชั้นดี — ถือเป็นจุดเริ่มต้นการปลูกชาในไทย

และเปิดร้านแห่งแรกที่เชียงใหม่ จริงๆแล้วกาแฟที่ร้านใช้ประมาณ 70% ปลุกที่ดอยวาวี อำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย ส่วนที่เหลืออีก 30% มาจากกาแฟที่ปลุกบนดอยอิททนนท์

สิ่งที่ทำให้ดอยวาวีเด่นเรื่องกาแฟคือ มีภูมิศาสตร์ระดับพรีเมียมสำหรับการปลูกกาแฟ ด้วยความสูงเกิน 1,200 ม. ดินภูเขาไฟเก่าที่อุดมสมบูรณ์ อุณหภูมิต่างระหว่างกลางวันและกลางคืนสูง ทำให้เชอร์รีสุกช้าและสะสมรสได้เต็มที่

พื้นที่นี้เคยเป็นภูเขาหัวโล้นจากการปลูกฝิ่นและไร่เลื่อนลอย ก่อนถูกเปลี่ยนเป็นแปลงกาแฟอาราบิก้าผ่านโครงการหลวงและสถานีทดลองเกษตรที่สูงตามโครงการพระราชดำริของรัชการที่ 9

และสิ่งที่ทำให้กาแฟจากดอยวาวีเป็นที่รู้จักคือมีแบรนด์ระดับประเทศเป็นหัวหอก คือทั้ง Doi Chaang Coffee (กาแฟดอยช้างใช้กาแฟจากดอยช้าง และดอยวาวี ระยะทางระหว่าง 2 ดอยนี้ ห่างกันแค่ 10 ก.ม. เท่านั้นเอง) และ Wawee Coffee ต่างใช้ชื่อพื้นที่นี้เป็นแบรนด์ ทำให้ “วาวี” กลายเป็นคำที่คนไทยคุ้นหูที่สุดคำหนึ่งในวงการกาแฟ

กาแฟดอยวาวีพิเศษอย่างไร หลักๆกาแฟที่นี่เป็นอาราบิก้า 100% ปลูกแบบเกษตรอินทรีย์ใต้ร่มเงาไม้ใหญ่ ผ่านการคัดเมล็ดทั้งแบบแห้งและเปียกหลายขั้นตอน จุดเด่นคือ บอดี้แน่น หวานลึก ดื่มง่าย ต่างจากแม่จันใต้ที่เน้น acidity จัด

กาแฟจากดอบวาวีมีองค์ประกอบและคาแรกเตอร์ต่างๆดังนี้

Aroma	ช็อกโกแลตชัดเจน คาราเมล วานิลลา
Flavor	อัลมอนด์คั่ว ถั่ว น้ำตาลไหม้
Acidity	ปานกลาง เปรี้ยว-หวานสมดุลแบบผลไม้
Body	นุ่ม สมูท ชุ่มคอ กลมกล่อม

กาแฟจากดอยวาวีที่เป็นที่รู้จักก็มี กาแฟดอยช้าง (Doi Chaang Coffee) แบรนด์ไทยระดับโลกจากบ้านดอยช้าง ต.วาวี เมล็ดขนาดใหญ่พิเศษ ส่งออกไปแคนาดา

Wawee Coffee ก่อตั้งโดย ไกรสิทธิ์ ฟูสุวรรณ ร้านแรกที่นิมมานเหมินท์ ซ.9 เชียงใหม่ ปี 2545 ปัจจุบัน BJC ของเครือไทยเบจ เข้าซื้อกิจการและขยายสาขา

นอกจากนั้นก็ยังมี ฮิลล์คอฟฟ์ (Hillkoff) ยี่ห้อจากเชียงใหม่ ที่ใช้กาแฟจากดอยวาวี ซึ่งทำ Organic Wawee Arabica เป็น Single Origin คือ เมล็ดกาแฟที่มาจากแหล่งเพาะปลูกเดียวเท่านั้น ไม่มีการนำเมล็ดจากแหล่งอื่นมาผสมปะปนกัน

ตัวอย่างของกาแฟจากดอยวาวีที่ประสบความสำเร็จคือ Wawee Coffee

กาแฟยี่ห้อดอยช้างจะดูเหมือนเป็นที่รู้จักมากกว่ากาแฟดอยวาวีแต่เราจะไม่พูดถึงกาแฟดอยช้างในหัวข้อนี้เพราะกาแฟยี่ห้อดอยช้างหลักๆปลูกบนดอยช้าง แต่กาแฟดอยวาวี เน้นกาแฟจากดอยวาวีเป็นหลัก โดยที่ใช้กาแฟจากดอยวาวี 70% และกาแฟจากเชียงใหม่ 30%

จุดเริ่มต้นของร้านกาแฟวาวี เริ่มจากหลังวิกฤตเศรษฐกิจต้มยำกุ้งปี 2540 เอเยนซี่หนุ่มในวงการธุรกิจโฆษณา ชื่อ ไกรสิทธิ์ ฟูสุวรรณ ได้ทิ้งอาชีพโฆษณาและหันมาเปิดร้านกาแฟเล็กๆ ภายใต้แบรนด์ “กาแฟวาวี” (WAWEE COFFEE) และสามารถขยับขยายสาขามากกว่า 50-60 แห่ง พร้อมสร้างแบรนด์ในฐานะกาแฟไทยออร์แกนิกระดับพรีเมี่ยม

ล่าสุดในปี 2561 กลุ่มธุรกิจยักษ์บีเจซี ในเครือข่าย คุณเจริญ สิริวัฒนภักดี ได้ซื้อ แบรนด์กาแฟวาวี ด้วยทุน 2000 ล้านบาท พร้อมมีแผนรุกเปิดสาขาใหม่ 1000 สาขาภายใน 5 ปี

กาแฟแม่จันใต้

บ้านแม่จันใต้ไม่ได้อยู่ในอำเภอแม่จันนะ แต่เป็นหมู่บ้านชาวอาข่า ตั้งอยู่ที่ ต.ท่าก๊อ อ.แม่สรวย จ.เชียงราย เรียกว่าอยู่คนละทิศกับอำเภอแม่จันเลย

บ้านแม่จันใต้อยู่ห่างจากตัวเมืองเชียงรายราว 95–104 กม. ตามทางหลวงหมายเลข 118 (เชียงราย–เชียงใหม่) เกาะอยู่บนแนวรอยต่อจังหวัดเชียงราย–เชียงใหม่

ลักษณะเด่นคือเป็นพื้นที่ปิดซ่อนตัวกลางหุบเขา ล้อมรอบด้วยป่าต้นน้ำ ระดับความสูง 1,200–1,500 เมตร จากระดับน้ำทะเล อากาศเย็นและมีหมอกเกือบทั้งปี การเดินทางยังทุรกันดาร ในอดีตแทบไม่มีไฟฟ้าและสัญญาณโทรศัพท์ ต้องใช้รถขับเคลื่อนสี่ล้อขึ้นดอย 

ขณะเดียวกันชุมชนยังรักษาประเพณีอาข่าอย่างเคร่งครัด เช่น โล้ชิงช้า และ ปีใหม่ไข่แดง (ขึ่มสึ ขึ่มมี้ อ่าโผ่ว)

แล้วอยู่ๆทำไมแม่จันใต้ถึงขึ้นชื่อในเรื่องกาแฟ?

สาเหตุหลักๆคือ มีภูมิประเทศ และภูมิอากาศเอื้อแบบสุดขั้ว ความสูง ความชื้น และความเย็นจัดกลางคืน ชะลอการสุกของเชอร์รี ทำให้เมล็ดแน่น สะสมน้ำตาลและกรดผลไม้สูง

อีกปัจจัยคือ กาแฟถูกปลูกใต้ร่มเงาป่า (Shade Grown) แบบออร์แกนิก: ใช้ไม้ใหญ่อย่างสน ตะเคียนป่า และไม้ผลเมืองหนาวบังแดด รักษาระบบนิเวศต้นน้ำ ไม่ใช้สารเคมี

อีกปัจจัยหนึ่งคือ มีแบรนด์ดังที่ถูกผลักดันสู่เวทีโลกผ่านแบรนด์ชุมชน โดยเฉพาะ กาแฟอาข่า อ่ามา (Akha Ama Coffee) ที่ทำให้ชื่อ “แม่จันใต้” เป็นที่รู้จักทั่วโลกแบบเหลือเชื่อ

กาแฟแม่จันใต้พิเศษอย่างไร? กาแฟที่บ้านแม่จันใต้เป็นอาราบิก้า คละสายพันธุ์ (Mixed Variety) ทั้ง Caturra, Catimor, Typica และ Yellow Bourbon จุดขายคือ Clean Cup สูงและมิติรสหลากหลาย

กาแฟจากบ้านแม่จันใตมีองค์ประกอบและคาแรกเตอร์ต่างๆดังนี้

องค์ประกอบ	คาแรกเตอร์
Acidity	สูง สดชื่น คล้าย Lemon, Grapefruit, Green Apple
Aroma	ดอกไม้ (Floral) โดยเฉพาะดอก Acacia
Sweetness	Honey, Brown Sugar, ผลไม้ตระกูลเบอร์รี
Body	นุ่มนวล สะอาด บางล็อตให้ syrupy body ยาว

แบรนด์ที่สำคัญๆของกาแฟแม่จันใต้ก็มี Akha Ama Coffee ก่อตั้งปี 2553 โดย ลี-อายุ จือปา ธุรกิจเพื่อสังคมจากแม่จันใต้โดยตรง มีสาขาในเชียงใหม่/กรุงเทพฯ และรางวัลระดับสากลเลยทีเดียว ส่วนยี่ห้อ BETU FARM แม่จันใต้ ก็มีฟาร์มและโรงคั่วในหมู่บ้าน ขายกาแฟสาร กะลา คั่ว และชาดอกกาแฟ

JOSADO / จอซาโด ฟาร์ม มีพื้นที่ปลูกกาแฟที่ระดับ 1,458 ม. ชูแนวคิด “คิดเพื่อความยั่งยืน” Single Origin คือ เป็นเมล็ดกาแฟอาราบิก้าอินทรีย์แท้ 100% จากแหล่งปลูกเดียวที่นี่เท่านั้น ได้รับรางวัลยืนยันคุณภาพกาแฟในระดับกาแฟชนิดพิเศษ (Specialty Coffee) Top 10 การประกวดสุดยอดเมล็ดกาแฟชนิดพิเศษไทย 2019 จากสมาคมกาแฟพิเศษแห่งประเทศไทย

สรุปง่ายๆได้ว่าแม่จันใต้คือกรณีศึกษาที่ลงตัวของ “ภูมิศาสตร์ดี + วิถีปลูกที่ยั่งยืน + การตลาดที่ชุมชนเป็นเจ้าของ” ทำให้หมู่บ้านอาข่าเล็ก ๆ กลายเป็นหนึ่งในแหล่งกาแฟ Specialty ที่มีชื่อเสียงที่สุดของไทย และยังเติบโตต่อเนื่องผ่านเทศกาล การประกวดเมล็ด และการท่องเที่ยวเชิงกาแฟ

เรามาดูตัวอย่างกาแฟจากแม่จันใต้กันดีกว่า กาแฟอาข่า อ่ามา (Akha Ama Coffee)

กาแฟอาข่า อ่ามา (Akha Ama Coffee) จากแม่จันใต้

เป็นชื่อของแบรนด์เมล็ดกาแฟพันธุ์อาราบิก้า ก่อตั้งโดย อายุ จือปา ซึ่งเป็นเด็กหนุ่มชาวอาข่า โดยใช้ผลผลิตกาแฟจากแหล่งปลูกกาแฟในหมู่บ้านแม่จันใต้ ตำบลท่าก๊อ อำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย ซึ่งอยู่บนพื้นที่สูง 1,300 เมตร จากระดับน้ำทะเล ในเชิงภูมิศาสตร์ ที่นี่คือแหล่งผลิตเมล็ดกาแฟชั้นดีที่ถูกล้อมรอบด้วยภูเขา ป่าไม้และธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์

กว่า 10 ปีกับการพัฒนาคุณภาพของกาแฟอาข่า อาม่า ปัจจุบันได้ส่งเมล็ดกาแฟไปขายในหลายประเทศ และได้รับการรันตีด้านคุณภาพในระดับสากลแล้ว โดยได้รับคัดเลือกจากสมาคมกาแฟชนิดพิเศษแห่งยุโรป เพื่อใช้ในงานชิมกาแฟนานาชาติ ถึง 3 ปีซ้อน ที่ประเทศอังกฤษ เนเธอร์แลนด์และออสเตรีย

กาแฟปางขอน

บ้านปางขอน คือหมู่บ้านบนดอยสูงในเขต หมู่ 7 ต.ห้วยชมภู อ.เมือง จ.เชียงราย ห่างจากตัวเมืองเชียงรายเพียง ราว 30 – 40 กม. ถือเป็นแหล่งกาแฟดอยสูงที่เดินทางง่ายที่สุดแห่งหนึ่งของจังหวัดเชียงราย

ที่บ้านปางขอนประชากรหลักเป็น ชาวอาข่า ผสมกับกลุ่มชาติพันธุ์อื่น เช่น มูเซอ ปะหล่อง และจีนยูนนาน พื้นที่อยู่บนความสูง 1,200 -1,400 เมตร จากระดับน้ำทะเล (บางแปลงอยู่ถึง 1,280+ ม.) อุณหภูมิเฉลี่ยราว 9 – 13 องศา ในฤดูหนาว

พื้นที่ล้อมรอบด้วยป่าต้นน้ำและทะเลหมอก มีจุดชมวิวยอดนิยมคือ โรงเรียนสอนภาษาจีนบ้านปางขอน และเส้นทางต่อไป ผาลั้ง–ห้วยชมภู ในอดีตเป็นพื้นที่ ปลูกฝิ่นและไร่เลื่อนลอย (ข้าวโพด) ก่อนถูกพลิกฟื้นด้วยกาแฟตามแนวทางของโครงการหลวง

พื้นที่ดังกล่าวอยู่ท่ามกลางผืนป่าธรรมชาติที่ยังคงความอุดมสมบูรณ์ในเขต สถานีพัฒนาการเกษตรที่สูงตามพระราชดำริ ซึ่งโอบล้อมด้วยต้นไม้ใหญ่และสายน้ำลำธารที่ไหลรินอย่างไม่ขาดสาย ด้วยความสูงและอากาศเย็นสบายตามอุณภูมิที่ได้กล่าวมาแล้วพื้นที่แห่งนี้จึงเป็นสวรรค์ของการปลูกกาแฟที่หาได้ยาก

กาแฟปางขอนไม่ได้เป็นเพียงเครื่องดื่มธรรมดา แต่เป็นผลผลิตที่สะท้อนความงดงามของธรรมชาติและวัฒนธรรมท้องถิ่นอย่างลึกซึ้ง คนเชียงรายจะรู้ว่า กาแฟปางขอนมีชื่อเสียงมากแห่งหนึ่ง มีคำพูดในกลุ่มคนรักกาแฟในจังหวัดว่า เมื่อไปถึงปางขอนแล้วแล้วถ้าไม่ชิม กาแฟปางขอน ถือว่าพลาด

สิ่งที่ทำให้กาแฟบางขอนเป็นที่รู้จัก ปัจจัยหลักๆเลยคือมีจุดกำเนิดจากโครงการพระราชดำริ พื้นที่นี้เป็นที่ตั้งของสถานีพัฒนาการเกษตรที่สูงตามพระราชดำริ บ้านปางขอน ซึ่งเปลี่ยนวิถีจากไร่เลื่อนลอยมาเป็นกาแฟอาราบิก้าเป็นอาชีพหลักตั้งแต่ช่วงปี พ.ศ. 2526–2530

ที่ปางขอนมีสายพันธุ์ปลอดโรค มีการส่งเสริมพันธุ์เชียงใหม่ 80 อาราบิก้าคุณภาพดีที่ต้านทานโรคราสนิม ควบคู่กับสายพันธุ์อื่น

อีกปัจจัยที่ทำให้กาแฟปางขอนเป็นที่รู้จักคือกาแฟของที่นี้ถูกดึงเข้าห่วงโซ่ธุรกิจใหญ่ — Café Amazon ร่วมกับ บริษัท สานพลัง วิสาหกิจเพื่อสังคม เลือกปางขอนเป็น พื้นที่นำร่อง โครงการ Community Coffee Sourcing ทำให้ชื่อนี้ดังในวงกว้าง
มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงเองก็หนุนเรื่องท่องเที่ยวปางขอน โดยยกระดับปางขอนเป็นพื้นที่ต้นแบบสำหรับการท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติ ให้เป็น อยู่ในเช็กลิสต์ สถานที่ท่องเที่ยวน้องใหม่

กาแฟที่บ้านปางขอนเป็น อาราบิก้า 100% ปลูกใต้ร่มเงาไม้ใหญ่ริมต้นน้ำลำธาร แบบอินทรีย์ เมล็ดโตช้าและซึมซับแร่ธาตุได้เต็มที่ สิ่งที่ทำให้กาแฟจากบ้านปางขอนและบ้านห้วยชมภูพิเศษไม่เหมือนใครคือสภาพแวดล้อมที่สมบูรณ์แบบ

เมล็ดกาแฟที่นี่เติบโตอย่างช้าๆ ใต้ร่มเงาของต้นไม้ใหญ่ ซึ่งไม่เพียงช่วยปกป้องจากแสงแดดจัด แต่ยังให้โอกาสเมล็ดกาแฟได้ซึมซับสารอาหารและรสชาติจากผืนดินอันอุดมสมบูรณ์ของขุนเขา

ผลลัพธ์ที่ได้คือกาแฟที่มีความเข้มข้น กลมกล่อม และมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว—ราวกับเป็นของขวัญจากธรรมชาติที่ส่งต่อผ่านทุกหยดของรสชาติ

กาแฟจากบ้านปางขอนมีองค์ประกอบและคาแรกเตอร์ต่างๆดังนี้

องค์ประกอบ	คาแรกเตอร์
Aroma	หอมละมุน มีกลิ่นดอกไม้และคาราเมลอ่อน ๆ
Flavor	ช็อกโกแลต ถั่วคั่ว ผลไม้สุกอ่อน ๆ
Acidity	ปานกลาง–ค่อนข้างสูง สดชื่นแต่ไม่แหลม
Body	นุ่มนวล กลมกล่อม ดื่มง่าย มี aftertaste หวานติดปลายลิ้น

ยี่ห้อกาแฟปางขอนที่เป็นที่รู้จักกันก็มี AMA Coffee Pangkhon (อะมา) แบรนด์เรือธงของพื้นที่ ออร์แกนิก ส่งตรงจากมือชาวอาข่า มีฐานแฟนกว่า 5 หมื่นคนบนโซเชียล

ยี่ห้อ Pangkhon Coffee Roaster (โรงคั่วกาแฟปางขอน) เป็นอาราบิก้าเกรด AA คัดพิเศษ

ยี่ห้อ PKC กาแฟปางขอน ทำกาแฟคั่วบดขายปลีก–ส่ง รวมถึงรับทำแบรนด์เมล็ดกาแฟคั่วในรูปแบบ OEM

ทาง Café Amazon เองก็รับซื้อเมล็ดกะลาจากชุมชนปางขอนเป็นล็อตนำร่อง

สรุปคือกาแฟปางขอนคือโมเดลกาแฟที่โตด้วยพลังโครงการหลวง + ทุนใหญ่ + คนรุ่นใหม่ ที่เปลี่ยนหมู่บ้านฝิ่นเก่าให้กลายเป็นแหล่งกาแฟคุณภาพใกล้เมืองที่สุดของเชียงราย จุดแข็งคือ รสชาติสมดุล ดื่มง่าย และ ห่วงโซ่ตลาดที่มั่นคง ต่างจากแม่จันใต้ที่ชูความเป็น Specialty จัดจ้าน และดอยวาวีที่โตเชิงพาณิชย์เต็มตัว

บทสรุป

นี่คือสรุปเปรียบเทียบแหล่งกาแฟชื่อดังทั้ง 5 แห่งในจังหวัดเชียงราย เพื่อให้คุณเห็นภาพความแตกต่างและเลือกได้ตรงใจที่สุด

แหล่งกาแฟ	จุดเด่น (Character)	เหมาะสำหรับ	ความโดดเด่นในตลาด
แม่จันใต้	Specialty จัดจ้าน	ผู้ที่ชอบรสซับซ้อน/กาแฟคั่วอ่อน	เป็นแหล่งของกาแฟเกรดประกวด
ดอยวาวี	ดั้งเดิม & สมดุล	คนทั่วไปที่ดื่มได้ทุกวัน	ถือเป็นต้นตำรับกาแฟเชียงราย
ปางขอน	กลมกล่อม ดื่มง่าย	สาย Espresso/มือใหม่หัดดื่ม	โดดเด่นเรื่องการทำกาแฟให้สมดุล
ดอยช้าง	มาตรฐานระดับโลก	ผู้ที่ชอบรสชาติคงที่/เป็นเอกลักษณ์	เป็นแบรนด์สากลที่คนทั่วโลกรู้จัก
ดอยตุง	นุ่มนวล/เพื่อสังคม	สายสนับสนุน Social Enterprise	มีระบบจัดการครบวงจรและยั่งยืน

ข้อแนะนำว่าควรเลือกดื่มกาแฟของเชียงรายจากไหนดี

• หากชอบ ลองของใหม่ หรือ รสชาติแบบ Specialty: แนะนำให้เลือกไปทาง แม่จันใต้ เพราะมีความเป็นเกษตรกรสูง มีสภาวะแวดล้อมที่เหมาะสมมากสำหรับการปลูกกาแฟสำหรับแนว specialty และมีการแปรรูปที่ล้ำสมัย
• หากชอบ “มาตรฐานที่ไว้ใจได้“: ดอยช้าง และ ดอยตุง เป็นตัวเลือกที่ตอบโจทย์เพราะมีมาตรฐานการผลิตที่แน่นหนามาก
• หากชอบ “กาแฟที่ดื่มสบายๆ“: กาแฟจาก ปางขอน จะให้ความรู้สึกที่นุ่มนวล ชุ่มคอ และไม่เปรี้ยวแหลมจนเกินไป

เดินทางต่อไปกับเรา

วันนี้เราได้พาคุณมาสัมผัสเรื่องราวของกาแฟจากไร่เชียงรายที่เต็มไปด้วยชีวิตชีวา แต่ความอร่อยยังไม่หยุดอยู่แค่นี้! ในตอนต่อไป เราจะพาคุณไปรู้จักกับ ร้านกาแฟที่อร่อยที่สุดในเชียงราย ที่ไม่เพียงเสิร์ฟรสชาติกาแฟแท้จากขุนเขา แต่ยังมอบประสบการณ์ที่ชวนให้หลงใหล โปรดติดตามอ่านและเตรียมพบกับการเดินทางแห่งรสชาติที่คุณจะไม่มีวันลืม!

อ่าน ร้านกาแฟที่อร่อยที่สุดในเชียงราย